เช้าวันหนึ่งที่เหมือนทุกวัน เราก้าวออกจากบ้านไปทำงาน แต่ไม่นานกลับพบว่าตัวเองยืนอยู่ในเมืองที่คุ้นเคยไม่ได้อีกต่อไป หมอกควันสีเหลืองอมเขียวปกคลุมทั่วบริเวณจนแทบมองไม่เห็นเท้าตัวเอง การหายใจก็กลายเป็นเรื่องยากลำบาก และไม่กี่วันต่อมาก็เริ่มมีผู้คนเสียชีวิต
เหตุการณ์นี้ไม่ใช่เรื่องแต่ง แต่เกิดขึ้นจริงในวันที่ 5 ธันวาคม ค.ศ.1952 ณ กรุงลอนดอน เหตุการณ์ที่ถูกจารึกไว้ในประวัติศาสตร์ในชื่อ The Great Smog of London และกลายเป็นแรงผลักดันสำคัญให้เกิด พ.ร.บ.อากาศสะอาดฉบับแรกของโลก บทความนี้ Prudential ร่วมกับ Environman จะพาไปเจาะลึกว่าเหตุการณ์นี้เกิดขึ้นอย่างไร และเราจะเรียนรู้อะไรได้บ้างในฐานะประเทศไทยที่กำลังเผชิญปัญหา PM2.5
หมอกควันมรณะในกรุงลอนดอน
หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 อังกฤษแม้จะเป็นผู้ชนะ แต่กลับล้มละลายจากภาระค่าใช้จ่ายสงคราม รัฐบาลจึงเร่งฟื้นฟูเศรษฐกิจด้วยการขยายอุตสาหกรรม โรงงานและบ้านเรือนต้องใช้ถ่านหินเป็นพลังงานหลัก ควันจากถ่านหินจึงสะสมในลอนดอนเรื่อยมา จนเช้าวันที่ 5 ธันวาคม ค.ศ.1952 หมอกควันสีเหลืองอมเขียวเข้าปกคลุมทั้งเมือง แทรกซึมเข้าไปถึงบ้านเรือนและโรงพยาบาล ทัศนวิสัยเลวร้ายจนผู้คนต้องคลำกำแพงเวลาเดิน
หลายวันก่อนหน้า อากาศเย็นพัดจากทางใต้ทำให้อุณหภูมิลดลง ชาวลอนดอนเผาถ่านหินหนักขึ้นเพื่อต่อสู้กับความหนาว แต่ในวันเกิดเหตุ ลอนดอนเจอปรากฏการณ์แอนไทไซโคลน (Anticyclone) ที่ทำให้อากาศเย็นแบ่งเป็นชั้น ๆ มลพิษและฝุ่นควันจึงไม่สามารถลอยขึ้นสู่ชั้นบรรยากาศได้ และถูกกดทับอยู่ในระดับพื้นดิน
หมอกควันนี้มีส่วนผสมของคาร์บอนไดออกไซด์และซัลเฟอร์ไดออกไซด์หนาถึง 200 เมตร และยังเกิดปฏิกิริยากับละอองน้ำจนกลายเป็นกรดซัลฟิวริก ทำให้ถูกเรียกว่า Pea Soup Fog
หมอกควันมรณะนี้อยู่ยาว 5 วันเต็ม โรงพยาบาลมีผู้ป่วยเพิ่มขึ้น 48% ผู้ป่วยโรคทางเดินหายใจเพิ่มมากกว่า 2 เท่า และมีผู้เสียชีวิตราว 4,000 ราย ก่อนจะถูกประเมินภายหลังว่ามากถึง 12,000 ราย
วันที่รัฐบาลต้องหันมาแก้ปัญหาอย่างจริงจัง
รัฐบาลอังกฤษมีส่วนทำให้สถานการณ์บานปลายจากการผลักดันอุตสาหกรรมโดยมองข้ามสิ่งแวดล้อม การจุดเตาถ่านในบ้านเป็นวัฒนธรรมที่สืบทอดกันมานาน และกฎหมายที่มีอยู่ก็เต็มไปด้วยช่องโหว่ มาตรการต่าง ๆ จึงล่าช้ากว่า 4 ปีหลังเหตุการณ์
จนปี ค.ศ.1956 อังกฤษจึงออก The Clean Air Act กฎหมายอากาศสะอาดฉบับแรกของโลก ห้ามปล่อยควันดำ และสนับสนุนให้เปลี่ยนไปใช้พลังงานอื่น เช่น ก๊าซ น้ำมัน และไฟฟ้า ผลลัพธ์คือช่วงปี ค.ศ.1956–1966 การปล่อยควันทั่วประเทศลดลง 38% และความเข้มข้นควันจากถ่านหินในลอนดอนลดลงถึง 76% กฎหมายยังถูกเสริมให้ทันสมัยขึ้นในปี ค.ศ.1968 นับเป็นรากฐานของมาตรการควบคุมมลพิษอากาศในอังกฤษมาจนถึงปัจจุบัน
หัวใจสำคัญคือ การสร้างมาตรฐานที่เข้มแข็ง แก้ช่องโหว่กฎหมายเดิม และเปิดทางให้ท้องถิ่นมีบทบาทในการควบคุมมลพิษ หนึ่งในตัวอย่างของยุคนี้คือมาตรการ LEZ และ ULEZ ที่กำหนดเขตปล่อยมลพิษของรถยนต์ ซึ่งช่วยให้คุณภาพอากาศของลอนดอนดีขึ้นอย่างชัดเจนตั้งแต่ปี ค.ศ.2019
บทเรียนจากลอนดอนสู่ประเทศไทย
ประเทศไทยควรมอง PM2.5 เป็น “เรื่องเร่งด่วน” ไม่ใช่แค่ “ฤดูกาล” ที่มาแล้วไป หากรัฐบาลอังกฤษคิดว่าเหตุการณ์กินเวลาเพียง 5 วันและปล่อยผ่าน ตัวเลขผู้เสียชีวิตคงสูงกว่านี้มาก
บทเรียนสำคัญคือ เมื่อเห็นปัญหา ต้องลงมือแก้ทันที รัฐบาลต้องยอมรับข้อเท็จจริง ยกระดับกฎหมาย และมีมาตรการเฉพาะหน้า เช่น ลดการก่อสร้างในช่วงฝุ่นสูง งดกิจกรรมกลางแจ้ง แจ้งเตือนให้ผู้คนอยู่บ้าน หรือขอความร่วมมือไม่ใช้รถเครื่องเก่า
ประเทศไทยยังสามารถนำแนวคิดอย่าง LEZ / ULEZ มาประยุกต์ใช้ได้ เช่น แนวคิด “ค่าธรรมเนียมรถติด (Congestion Charge)” ในปี พ.ศ.2567 ที่เสนอให้เก็บค่าผ่านทางผู้ขับรถเข้าเมืองในช่วงเวลาเร่งด่วน เพื่อลดรถติดและลดมลพิษ งานศึกษาพบว่าสามารถลดรถติดได้ถึง 30% และลดมลพิษได้พร้อมกัน เหมาะกับกรุงเทพฯ ที่เผชิญทั้งสองปัญหาอย่างหนัก
อีกบทเรียนใหญ่คือ ต้องกล้าปรับตัวแม้จะขัดกับความคุ้นชิน อังกฤษซึ่งเป็นผู้ผลิตถ่านหินรายใหญ่ของโลกยังยอมเปลี่ยนผ่านไปสู่พลังงานที่ปล่อยมลพิษต่ำ ประเทศไทยเองควรมุ่งสู่พลังงานสะอาด และมีกองทุนสนับสนุนภาคเอกชนที่ต้องการเปลี่ยนผ่านพลังงาน
ไทยได้เริ่มเดินแล้ว เมื่อสภาผ่านร่าง พ.ร.บ.อากาศสะอาด วาระ 3 ในวันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ.2568 แม้จะมีเสียงคัดค้าน แต่มีแนวโน้มว่าปี พ.ศ.2569 เราจะมีกฎหมายควบคุมมลพิษที่เข้มแข็งกว่าเดิม
เพราะหากเรามองมลพิษทางอากาศเป็นมากกว่า “ฤดูกาลที่มาแล้วก็ไป” คนไทยจะมีอากาศสะอาดให้หายใจได้จริงในสักวันหนึ่ง
References
- ปีดีเทพ อยู่ยืนยง (2563). ประวิติความเป็นมาและวิวัฒนาการของพระราชบัญญัติอากาศสะอาด 1956 ของสหราชอาณาจักร. วารสารนิติ รัฐกิจ และสังคมศาสตร์. ปีที่ 4 ฉบับที่ 2. สืบค้นจาก https://so06.tci-thaijo.org/index.php/lawcrru/article/download/240474/164510/836761
- The Matter (2568). จับตาอนาคต พ.ร.บ. อากาศสะอาด. The Matter. สืบค้นจาก https://www.facebook.com/share/p/1AjLF28J7e/
- BBC (2025). Cleaner air for Londoners after Ulez – report. BBC. Retrieved from https://www.bbc.com/news/articles/cgq9nnj274xo
- National Geographic (2022). The Great Smog of London woke the world to the dangers of coal. National Geographic. Retrieved from https://www.nationalgeographic.com/history/article/great-smog-of-london-1952-coal-air-pollution-environmental-disaster
- Martinez, J. (2025). Great Smog of London. Encyclopedia Britannica. Retrieved from https://www.britannica.com/event/Great-Smog-of-London
- London Museum (2025). THE GREAT SMOG OF 1952. Retrieved from https://www.londonmuseum.org.uk/collections/london-stories/the-great-smog-of-1952/
- UK Parliament (2023). Clean Air Zones, Low Emission Zones and the London ULEZ. UK Parliament. Retrieved from https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-9816/CBP-9816.pdf
