จาก ‘ผ้าขาวม้า’ สิ่งทอท้องถิ่นสู่งานร่วมสมัย ตัวแทนของพื้นที่ทดลองและการมีส่วนร่วม

ผลงานหนึ่งในนิทรรศการ Material Dialogue ที่จัดแสดงที่ 6060 Arts Space ชุดนี้คือโปรเจกต์ที่ ดร.วิภูษณะ ศุภนคร หรือที่หลายคนเรียกว่า อาจารย์ก้อง ต่อยอดมาจากงานวิจัยเชิงสร้างสรรค์ที่ตั้งคำถามกับคำว่าคุณค่าของ ‘ผ้าขาวม้า’ ในฐานะที่มันอาจเป็นได้มากกว่าสิ่งทอพื้นถิ่นที่คุ้นตาสู่ผลงานสิ่งทอร่วมสมัย (Contemporary Textile) ผ่านการผสานกระบวนการทำงานศิลปะแนว Abstract Painting เข้ากับเส้นด้ายฝ้าย วัตถุดิบธรรมชาติที่อยู่คู่กับภูมิปัญญาชุมชนมาอย่างยาวนาน ผ้าขาวม้าในโปรเจกต์นี้จึงไม่ได้ถูกมองเป็นเพียงผืนผ้า แต่กลายเป็นพื้นที่ทดลอง ที่เปิดให้ความรู้ต่างชุดได้มาพบกัน

ในกระบวนการวิจัย อาจารย์ก้องได้ลงพื้นที่ทำงานร่วมกับ ป้าสมศรี จากชุมชนในจังหวัดสระแก้ว หนึ่งในผู้สืบทอดการทอผ้าขาวม้าในชุมชน เพื่อทดลองนำศิลปะแนว Abstract ที่ตนเองถนัด เข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการผลิตผ้าขาวม้า ซึ่งเป็นภูมิปัญญาที่เกิดและเติบโตจากมือของคนในพื้นที่

“ตอนแรกป้าก็งงนะ เขาทำอะไร”
ป้าสมศรีเล่าอย่างติดตลก

ถึงจะงง แต่ป้าสมศรีก็เลือกที่จะร่วมทดลองไปด้วย เหตุผลก็เรียบง่าย เพราะอยากรู้ว่าแนวคิดนี้คืออะไร กระบวนการเป็นอย่างไร และสุดท้ายแล้ว ผ้าขาวม้าที่เกิดจากการทำงานร่วมกันนี้ จะมีหน้าตาแบบไหน

เพราะไม่เคยมีใครเข้าใจ และไม่เคยมีใครเห็นสิ่งนี้มาก่อน

หากมองเผิน ๆ หลายคนอาจตั้งคำถามว่า ทำไมต้องย้อมสีผ้าขาวม้า แล้วทำไมยังเรียกมันว่า “ผ้าขาวม้า” อยู่ ในเมื่อมันไม่ได้เป็นลายตารางแบบที่คุ้นเคย โปรเจกต์นี้จึงเต็มไปด้วยคำถาม ความสงสัย และการตั้งข้อสังเกตตลอดทาง

แต่ในความไม่คุ้นเคยนั้นเอง กลับเปิดพื้นที่ใหม่ให้ผู้คนได้ลองมองผ้าขาวม้าในมุมที่ต่างออกไป โดยเฉพาะ ‘คนในชุมชน’ ผู้ที่เป็นเจ้าของและผู้สร้างสรรค์ภูมิปัญญานี้มาตั้งแต่ต้น

กว่าผ้าขาวม้าแต่ละผืนจะออกมาเป็นรูปเป็นร่าง กระบวนการเริ่มจากการทดลองย้อมสีลงบนผ้าขาวม้าลายตารางแบบดั้งเดิม เพื่อสำรวจความเป็นไปได้ ข้อจำกัด และภาพรวมของผลลัพธ์ ก่อนจะพัฒนาไปสู่กระบวนการผลิตผ้าขาวม้าจริง ที่แต่ละผืนเริ่มต้นตั้งแต่ขั้นตอนการเตรียมเส้นด้ายฝ้าย

ในขั้นตอนนี้ อาจารย์ก้องเป็นผู้ออกแบบและลงสีบนเส้นด้าย โดยอาศัยหลักการทางทฤษฎีสี เช่น การเลือกใช้คู่สีตรงข้ามเพื่อสร้างความรู้สึกคอนทราสต์ ขณะที่ป้าสมศรีรับหน้าที่ถ่ายทอดความเชี่ยวชาญในกระบวนการทอ ทำให้ผลงานแต่ละผืนเกิดจากการทำงานร่วมกันอย่างแท้จริง

นิทรรศการนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงการจัดแสดงผ้าขาวม้าในฐานะ ผลงานศิลปะ เท่านั้น แต่ยังเป็นการถ่ายทอดประสบการณ์ มุมมอง และบทสนทนาที่หลากหลายเกี่ยวกับภูมิปัญญาพื้นถิ่น ไปพร้อมกับการตั้งคำถามว่า เราให้คุณค่ากับ ‘ภูมิปัญญาท้องถิ่น’ อย่างไร

หากคุณค่าของมันคือองค์ความรู้และทักษะที่ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น คำถามสำคัญอาจไม่ใช่ว่าเราควรอนุรักษ์มันไว้แบบเดิมไหม แต่คือ เราจะเปิดโอกาสให้ภูมิปัญญาเหล่านี้ได้ปรับตัวและเติบโตไปพร้อมกับโลกปัจจุบันยังไงในวันที่บริบทสังคมเปลี่ยนไป

เช่นนั้น  ‘การอนุรักษ์’ ภูมิปัญญาเหล่านี้คงไม่ใช่สิ่งที่ตอบได้จากการชี้นำหรือกำหนดทิศทางจากภายนอกเท่านั้น สังคมไทยก็ควรต้องตั้งคำถามใหม่ ๆ ไปพร้อมกันว่าเราเปิดพื้นที่ให้ ‘ผู้สร้างสรรค์’ อย่างคนในชุมชนที่เป็นคนลงมือทำนั้นได้มีส่วนร่วมในการคิด ทดลอง และออกแบบอนาคตของภูมิปัญญานั้นมากพอหรือยัง

นิทรรศการจัดแสดง 5-30 มกราคม  2569 (12:00 – 20:00) ที่ 6060 Arts Space (ตึกขาว – ตึกดำ) 

ใครที่ไปตามไม่ทันก็สามารถติดตามผลงานศิลปินต่อได้ที่ Instagram : @wpsn_spnkrn.art