ป่าและต้นไม้มีความสัมพันธ์กับพระพุทธศาสนาอย่างเหนียวแน่น อย่างตอนที่พระพุทธเจ้าประสูติ พระองค์ก็ประสูติใต้ต้นสาละที่สวนลุมพินีวัน ตอนตรัสรู้ พระองค์ก็ทรงประทับอยู่ใต้ต้นโพธิ์ จนต่อมาเป็นที่รู้จักกันในชื่อ ‘ต้นไม้แห่งการตรัสรู้’ อีกหนึ่งชื่อที่อาจจะออกเสียงยากสักนิดแต่พูดไปมีร้องอ๋อ คือป่าอิสิปตนมฤคทายวัน (อิ-สิ-ปะ-ตะ-นะ-มะ-รึก-คะ-ทา-ยะ-วัน) หรือสถานที่เกิดพระรัตนตรัยครบองค์เป็นครั้งแรก
ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน หรือ สารนาถ ประเทศอินเดียในปัจจุบัน สถานที่ที่เชื่อว่าพระพุทธเจ้าทรงแสดงปฐมเทศนา
นอกจากจะเป็นสถานที่ในเหตุการณ์สำคัญต่าง ๆ อาจเป็นไปได้ว่าป่าหรือสภาพแวดล้อมธรรมชาติเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ช่วยให้พระพุทธเจ้าบรรลุธรรมได้ ด้วยสภาพแวดล้อมที่ร่มรื่น สงบ และห่างไกลจากความพลุกพล่านของผู้คน จึงอาจกล่าวได้ว่าธรรมชาติเป็นหนึ่งในเงื่อนไขที่เอื้อต่อการปฏิบัติของพระองค์ แม้เราไม่อาจสรุปได้ว่าธรรมชาติเป็นสาเหตุของการตรัสรู้โดยตรง
อย่างไรก็ตาม บทความนี้ไม่ได้ต้องการจะบอกว่าพระองค์ตรัสรู้ได้เพียงเพราะธรรมชาติอย่างเดียว เพราะตัวแปรสำคัญยังอยู่ที่ความสามารถและความเพียรของพระองค์เอง แต่อยากชวนมองว่า ธรรมชาติ ที่ดูจะเป็นเพียงองค์ประกอบเล็ก ๆ แต่ก็กลับทำให้เกิดอะไรที่ใหญ่และสำคัญมาก ๆ ได้
“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้น เมื่อยังเป็นผู้แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล ขณะที่แสวงหาทางประเสริฐแห่งสันติ อันยอดเยี่ยม เที่ยวจาริกไปในมคธชนบทโดยลำดับ ดำเนินมาถึงตำบลอุรุเวลาเสนานิคม ได้เห็นภูมิภาคอันรื่นรมย์ มีไพรสณฑ์น่าชื่นบานใจ มีแม่น้ำไหลใสเย็น มีท่าน้ำงามสะอาดตา น่ารื่นรมย์ ทั้งมีโคจรคามตั้งอยู่โดยรอบ
จึงคิดว่า ภูมิภาคเป็นที่น่ารื่นรมย์หนอ ไพรสณฑ์ก็น่าชื่นบานใจ แม่น้ำก็ไหลใสเย็น มีท่าน้ำงามสะอาดตาน่ารื่นรมย์ ทั้งมีโคจรคามตั้งอยู่โดยรอบ เป็นที่เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียรของกุลบุตรผู้ต้องการบำเพ็ญเพียร เราจึงนั่ง ณ ที่นั้น ด้วยคิดว่า ที่นี้ละเหมาะที่จะบำเพ็ญเพียร” (ม.ม.12/319/322)
ในพระไตรปิฎก เมื่อพระองค์ทอดพระเนตรทิวทัศน์แถวตำบลอุรุเวลาเสนานิคมที่มีทั้งป่าทั้งแม่น้ำก็ทรงตรัสไว้อย่างชื่นชมว่า ‘น่าชื่นบานใจ’ และ ‘น่ารื่นรมย์’ ซึ่งคงพอสันนิษฐานได้ว่าการมีธรรมชาติที่สวยงามรายล้อมรอบตัวนั้น ดีต่อใจ พระองค์ไม่น้อย และป่าเขาลำเนาไพรพวกนี้ก็คงเป็นสภาพแวดล้อมตามอุดมคติของพระองค์ในการฝึกสมาธิเข้าถึงธรรมเพราะเงียบสงบและสบายตา
นอกจากพระพุทธเจ้าแล้ว พระสาวกรูปอื่น ๆ ก็รู้สึกกับทัศนีภาพเขียว ๆ แม่น้ำเย็น ๆ ในทำนองเดียวกัน อย่างพระสงฆ์ที่ชื่อ พระวนวัจฉเถระ ก็เคยกล่าวเกี่ยวกับธรรมชาติไว้ว่า “ภูเขาทั้งหลาย ล้วนแล้วด้วยศิลา สีเขียวทะมึนดังเมฆ ดูรุจิเรกงามดี มีธารวารีเย็นใสสะอาด ดารดาษไปด้วยแมลงค่อมทอง แดนขุนเขา ทำใจเราให้รื่นรมย์” (ขุ.เถร.26/150/263)
ดูเผิน ๆ ความรื่นรมย์และชื่นบานใจที่ได้จากธรรมชาติในสมัยพุทธกาลอาจดูไม่สำคัญอะไรมาก คล้ายจะเป็นแค่การบอกเล่าประสบการณ์ส่วนตัวซะมากกว่า แต่เมื่อเวลาผ่านไป ความสบายตาเพลินใจแบบเดียวกันนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญอีกต่อไปแล้ว แต่เป็นความรู้สึกที่มีงานวิจัยรองรับเป็นกระบุง
ความรู้สึกนี้มีที่มา
ในญี่ปุ่น นักวิจัยทดสอบอิทธิพลของการใช้ป่าบำบัดที่มีต่อการผ่อนคลายของระบบหัวใจและหลอดเลือด โดยแบ่งชายหนุ่มชาวญี่ปุ่นออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่เดินในป่าและกลุ่มที่เดินในเมือง หลังการทดสอบพบว่าคนที่ได้ใช้เวลาในป่ามีอัตราการเต้นของหัวใจ (ที่เชื่อมโยงกับระดับความเครียด) ต่ำกว่ากลุ่มที่เดินในเมือง และจากการทำแบบสอบถาม Semantic Differential (SD) ซึ่งเป็นเครื่องมือที่ใช้วัดความคิดเห็นและการรับรู้ต่อเรื่อง ๆ หนึ่ง พบว่าคนจากกลุ่มที่เดินในป่ารู้สึก “สบาย (comfortable)” “สงบ (soothed)” และรู้สึกถึง “ธรรมชาติ (natural)” มากกว่าคนที่เดินในเมืองอย่างเห็นได้ชัด
และที่เป็นแบบนี้ก็เพราะว่าสิ่งต่าง ๆ รอบตัวสัมพันธ์กับระบบประสาทของเรา
เสียงดัง ๆ ในเมือง เช่น เสียงรถยนต์บนถนน เสียงก่อสร้าง เป็นตัวกระตุ้นระบบประสาทซิมพาเทติก (Sympathetic Nervous System) ที่เชื่อมโยงกับความตื่นตัวของร่างกาย เมื่อได้ยินเสียงร่างกายจึงรู้สึกว่าต้องเตรียมตัวรับมืออยู่ตลอด ส่งผลให้หัวใจเต้นเร็วขึ้น ความดันโลหิตสูงขึ้น
กลับกัน หากใช้เวลาอยู่กับป่า เสียงธรรมชาติจะกระตุ้นระบบประสาทพาราซิมพาเทติก (Parasympathetic Nervous System) ที่ทำหน้าที่ตรงกันข้าม ร่างกายที่ถูกปลุกให้เตรียมพร้อมจะค่อย ๆ ผ่อนคลายลงด้วยสภาพแวดล้อมที่เหมาะกับการพัก และนอกเหนือจากเสียง กลิ่นน้ำมันหอมระเหย ‘ไฟทอนไซด์ (Phytoncide)’ จากต้นไม้ก็เป็นปัจจัยสำคัญที่สร้างเงื่อนไขที่เหมาะสมนี้ขึ้นมา
จริง ๆ แล้วเจ้าน้ำมันหอมระเหยตัวนี้ถูกปล่อยออกมาเพื่อไล่แมลงและป้องกันแบคทีเรีย แต่มนุษย์กลับได้ผลพลอยได้เพราะกลิ่นป่า ๆ จากไฟทอนไซด์ที่ทำให้รู้สึกสดชื่นยังช่วยลดความดันโลหิต ลดความเครียด และเสริมภูมิคุ้มกันอีกด้วย
ด้าน Marc Berman ผู้อำนวยการห้องปฏิบัติการประสาทวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมประจำมหาวิทยาลัยชิคาโก ก็เสนอประเด็นหนึ่งไว้อย่างน่าสนใจว่า ลักษณะที่ค่อนข้างตายตัวของธรรมชาติช่วยลดภาระงานให้สมองได้
โดยปกติแล้วพวกขอบโค้ง การเคลื่อนไหวช้า ๆ นุ่มนวล ๆ และโครงสร้างแฟร็กทัล (Fractal Patterns) ของธรรมชาติ เช่น เกล็ดหิมะ ภูเขา แม่น้ำ แม้จะซับซ้อนแต่ก็มีรูปแบบซ้ำเดิม ไม่แตกต่างกันมาก เราเลยรู้สึกถึงความเป็นระเบียบแบบแผน ซึ่งช่วยให้สมองประมวลผลง่ายขึ้นและมีเวลาฟื้นฟูตัวเอง ส่วนจิตใจก็เหนื่อยล้าน้อยลง ร่างกายของเราจึงรู้สึกผ่อนคลายเวลาอยู่ท่ามกลางธรรมชาติ
จากป่าบำเพ็ญเพียร สู่สวนที่เป็นที่พึ่งทางใจ
ในช่วงหนึ่งของการแสวงหาสัจธรรม พระสิทธัตถะทรงเลือกพื้นที่ป่าและธรรมชาติเป็นสถานที่บำเพ็ญเพียร เพราะทรงเห็นว่าป่านั้นห่างไกลจากผู้คน จากความวุ่นวายและความเศร้าหมอง แม้ทรงบรรลุธรรมแล้ว ป่าก็ยังเป็นที่ทำสมาธิและที่ประทับของพระองค์อยู่ เมื่อครั้งที่พระเถระ 2 รูปทะเลาะวิวาทกันจนเป็นเรื่องราวใหญ่โตถึงขนาดไม่ฟังคำห้ามปรามของใครแม้กระทั่งของพระองค์เอง พระองค์ก็เสด็จหลีกไปประทับที่ป่า
เมื่อกลับมาคิดดูแล้ว จริง ๆ คนสมัยนี้ก็ใช้ประโยชน์จากพื้นที่สีเขียวและธรรมชาติไม่ต่างจากพระพุทธองค์เท่าไรนัก โดยเฉพาะในชีวิตประจำวันที่หลายคนต้องทำงานกับคนอื่นตลอดเวลาและถูกบังคับให้เข้าสังคมกลาย ๆ ธรรมชาติเลยกลายมาเป็นเขตป้องกันความวุ่นวายที่มีประสิทธิภาพในช่วงหนึ่งของวัน เพราะเป็นพื้นที่ที่เปิดโอกาสให้เสียงนกร้องและเสียงใบไม้ค่อย ๆ เข้ามาในโสตประสาท แทนเสียงพูดคุยจอแจของคนรอบตัวและเสียงรถราบนถนน ภาพคนนั่งเอ้อระเหยคนเดียวที่สวนสาธารณะจึงเป็นตัวอย่างหนึ่งที่ทำให้เห็นชัด ๆ ว่าบางครั้งมนุษย์ก็ต้องการธรรมชาติเพื่อหลีกหนีอะไรสักอย่างและทำให้เรากลับมาอยู่กับตัวเองได้อีกครั้ง
ที่ผ่านมา หลายประเทศเริ่มใช้พื้นที่สีเขียวเพื่อฟื้นฟูร่างกายและจิตใจอย่างจริงจัง เช่น การใช้ป่าเพื่อบำบัด หรือที่เรียกกันว่าการอาบป่า (Forest Bathing) เพราะมีวิจัยไม่น้อยเลยทีเดียวที่บอกว่ากิจกรรมนี้สามารถเสริมสร้างสมาธิและลดความวิตกกังวลได้จริง ทั้งยังช่วยเรื่องระบบภูมิคุ้มกันและการนอนหลับ คนเลยหันมาพึ่งพาเพื่อนรักสีเขียวผ่านกิจกรรมนี้กันมากขึ้น โดยเฉพาะในยุคนี้ที่สังคมเคร่งเครียดกับการใช้ชีวิตมากขึ้นจนเผลอเร่งเวลาชีวิตของตนเองแบบไม่รู้ตัว
ธรรมชาติจึงไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่สำหรับผ่อนคลาย แต่เป็นปัจจัยสำคัญที่ส่งผลต่อคุณภาพชีวิตทั้งด้านร่างกายและจิตใจของเรา ไม่ว่ายุคสมัยจะเปลี่ยนไปกี่รอบก็ตาม
วิธี ‘เติม’ ธรรมชาติง่าย ๆ ในยุคแล้งป่า
“เราไม่จำเป็นต้องย้ายไปอยู่ในป่า แค่ต้องเอาธรรมชาติมาผูกกับจังหวะชีวิตประจำวันของเราให้มากขึ้น”
เวลาผ่านไปหลายพันปี การจะหาพื้นที่ป่าเพื่อนั่งพักผ่อนหย่อนใจแล้วได้วิวป่าไม้ลำธารแบบเต็มสตรีมนั้นคงไม่ง่ายเหมือนสมัยพุทธกาล ด้วยสภาพแวดล้อมรอบตัวเรากลายเป็นเมืองมากขึ้นเรื่อย ๆ และเวลาเข้างานที่กินเวลาชีวิตไปเกือบค่อนวัน
แต่บางทีหัวใจสำคัญอาจไม่ได้อยู่ที่ป่าอย่างเดียวตั้งแต่แรก หากเป็นความสงบและความร่มรื่นย์ที่ได้จากสภาพแวดล้อมของป่าต่างหาก ดังนั้น การที่จะได้รับประโยชน์จากธรรมชาติที่แท้จริง จึงไม่ได้จำกัดว่าต้องไปป่าเท่านั้น แต่เป็นการเข้าถึงธรรมชาติและความเงียบสงบรอบตัวให้ได้มากที่สุด
และนี่คือคำแนะนำง่าย ๆ ในการเชื่อมโยงตัวเองกับพื้นที่สีเขียวและความสงบโดยไม่จำเป็นต้องตัดขาดจากความเป็นเมือง
✱ หาธรรมชาติรอบ ๆ ตัว: พยายามพักสายตาจากหน้าจอแล้วมองหาต้นไม้ใบใหญ่นอกหน้าต่าง เงี่ยหูฟังเสียงนก หรือแค่นั่งเฉย ๆ มองเมฆค่อย ๆ เปลี่ยนรูปเปลี่ยนร่างก็ไม่แย่เหมือนกัน
✱ หาพื้นที่สีเขียวใกล้ ๆ: ไปเดินเล่นที่สวนสาธารณะ สวนหย่อม หรือแม้แต่พื้นที่ต้นไม้ในโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัยสามารถช่วยฮีลใจไม่แพ้ป่า
✱ สร้างพื้นที่สีเขียวย่อส่วนในบ้าน: ไม่ว่าจะปลูกต้นไม้ริมหน้าต่างหรือสร้างสวนครัวเล็ก ๆ ก็ช่วยให้ใกล้ชิดความสวยงามของธรรมชาติได้มากขึ้น
ทั้งนี้ทั้งนั้นการหันหน้าเข้าหาธรรมชาติไม่ได้หมายความว่าเพราะอยากบรรลุธรรมอันสูงสุดเสมอไป แต่เราต้องการธรรมชาติเพื่อพักสมองและเติมความสุขประจำวัน อย่างน้อย ๆ จะได้เอนจอยชีวิตแบบยั่งยืนเพิ่มขึ้นอีกนิดก็ยังดี
“ถ้ารู้สึกเหนื่อยใจ ให้ห้ามใจตัวเองไม่ให้หยิบโทรศัพท์ขึ้นมา แล้วเปลี่ยนเป็นก้าวออกไปข้างนอกสักพัก ไปมองต้นไม้ ไปฟังเสียงนก ไปดูก้อนเมฆ ถ้าทำไม่ได้จริงๆ ให้ลองเปิดเสียงธรรมชาติบำบัดหรือดูภาพวิวทิวทัศน์แทน ใช้เวลากับธรรมชาติแค่สิบนาทีช่วยฟื้นฟูสมองของคุณได้มากกว่าการไถหน้าจอเป็นชั่วโมง”
– Marc Berman
อ้างอิง
https://www.watnyanaves.net/en/book-reading/73/7
https://www.matichon.co.th/weekly/column/article_244157)
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1155/2014/834360
https://www.psychologytoday.com/sg/blog/connecting-neurons/202511/how-nature-restores-our-minds
