ท่ามกลางไฟป่าที่รุนแรงขึ้นทั่วยุโรปจากคลื่นความร้อนและภัยแล้ง นักวิทยาศาสตร์กำลังหันมาสนใจ “ผู้ช่วย” ที่หลายคนคาดไม่ถึง นั่นคือ บีเวอร์ สัตว์ฟันแทะที่สร้างเขื่อนตามธรรมชาติ ซึ่งอาจเป็นหนึ่งในแนวป้องกันไฟป่าที่มีประสิทธิภาพที่สุดของระบบนิเวศ
บีเวอร์สร้างเขื่อน ขุดคลอง และเปลี่ยนลำธารเล็ก ๆ ให้กลายเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ ซึ่งส่งผลให้พืชพรรณรอบ ๆ มีความชื้นและเขียวชะอุ่ม แม้ในช่วงแล้งจัดที่มักเกิดไฟป่า พื้นที่เหล่านี้ก็ยิ่งต้านทานไฟได้มากกว่าและไฟมักลุกลามไปยังพื้นที่แห้งแทน ทำให้บริเวณรอบเขื่อนบีเวอร์กลายเป็นเหมือนแนวกันไฟตามธรรมชาติ และเป็นที่หลบภัยของสัตว์ขนาดเล็ก เช่น กบ ปลา และสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่หนีไฟได้ไม่ทัน
งานวิจัย Smokey the Beaver ในปี 2020 ได้วิเคราะห์ข้อมูลไฟป่าขนาดใหญ่ 5 ครั้งในรัฐแคลิฟอร์เนีย โคโลราโด ไอดาโฮ ออริกอน และไวโอมิง พบว่า พื้นที่ริมลำธารที่มีเขื่อนบีเวอร์ยังคงเขียวชื้นระหว่างเกิดไฟป่า ในขณะที่พื้นที่ใกล้เคียงถูกเผาไหม้ โดยสุขภาพของพืชพรรณในพื้นที่ไม่มีบีเวอร์ลดลงเฉลี่ยมากกว่าถึง 3 เท่า ระหว่างเกิดไฟป่า
แล้วกลไกของมัน ช่วยสร้างพื้นที่ชุ่มน้ำยังไงล่ะ?
เมื่อบีเวอร์สร้างเขื่อน มันช่วยให้ลำธารที่เคยไหลเร็วกลายเป็นแอ่งน้ำและพื้นที่ชุ่มน้ำ โดยกักเก็บน้ำให้ค่อย ๆ ชะลอและซึมลงดินมากขึ้น เป็นการเพิ่มระดับน้ำใต้ดิน ทำให้แม้ในช่วงฤดูแล้ง ดินบริเวณริมลำธารก็ยังคงชื้น รากไม้สามารถดูดน้ำได้ต่อเนื่อง พืชจึงไม่แห้งตายเหมือนพื้นที่โดยรอบ รวมถึงบีเวอร์ยังขุดคลองเล็ก ๆ จากลำธารที่ไหลเป็นเส้นเดียวให้กลายเป็นเครือข่ายพื้นที่ชุ่มน้ำ เขื่อนบีเวอร์ก็จะกลายเป็นแนวกันไฟธรรมชาติที่มีดินชื้น เต็มไปด้วยพืชอุ้มน้ำ จนทำให้ติดไฟยากและไฟลุกลามช้าลง
บทบาทของบีเวอร์ไม่ได้จบแค่ตอนเกิดไฟไหม้ หลังไฟดับ เขื่อนของพวกมันยังช่วยฟื้นฟูภูมิทัศน์ที่เสียหาย เพราะช่วยชะลอน้ำ ดักตะกอน ลดการกัดเซาะของดิน และเพิ่มการซึมผ่านของน้ำ ทำให้พื้นที่ที่ถูกเผาไหม้กลับมาฟื้นตัวได้ดีขึ้น นักวิจัยในรัฐโคโลราโดถึงกับสร้าง “เขื่อนบีเวอร์จำลอง” เพื่อศึกษาว่าโครงสร้างลักษณะนี้ช่วยฟื้นฟูระบบนิเวศหลังไฟป่าได้มากเพียงใด
นักวิจัยยังประเมินว่า หากฟื้นฟูประชากรบีเวอร์ในพื้นที่เสี่ยงไฟป่า เช่น เทือกเขาเซียร์ราเนวาดาในสหรัฐฯ เขื่อนของพวกมันอาจกักเก็บน้ำผิวดินได้ถึง 120 ล้านลูกบาศก์เมตร และสร้างพื้นที่ที่ทนต่อไฟป่ากว่า 2,200 ตารางกิโลเมตร
ปัจจุบัน ประชากรบีเวอร์ในยุโรปฟื้นตัวจากการอนุรักษ์จนมีมากกว่า 1.2 ล้านตัว หลังเคยเกือบสูญพันธุ์จากการล่า การกลับมาของพวกมันนอกจากจะเป็นวิศวกรระบบนิเวศที่ช่วยเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพแล้ว ยังมีส่วนสำคัญในการสร้างพื้นที่ชุ่มน้ำที่ช่วยรับมือทั้งภัยแล้ง น้ำท่วม และไฟป่า ซึ่งเป็นตัวอย่างของการใช้ ธรรมชาติช่วยปกป้องธรรมชาติ (Nature-based Solutions) ในยุคที่สภาพภูมิอากาศแปรปรวนมากขึ้นด้วย
อ้างอิง
